🚀 go-pugleaf

Pan Jan napisał:

> Już pod zaborami podejmowano przecież poważne prace nad normą
> języka polskiego. Tym niemniej najpoważniejsze prace wykonano
> po I wojnie. Najpoważniejsze - bo finalizujące normę.
>
> Podam jeden przykład na nazewnictwo. Otóż na pojazd kołowy
> napędzany nogami, czyli na to, co dziś nazywamy rowerem,
> mówiono różnie, w różnych rejonach i zaborach. Trafiłem
> dzięki kolegom szkolnym na starą odznakę organizacji
> o nazwie "Stowarzyszenie Kołowników Nadgoplańskich".
> W zaborze pruskim naukę polskiego prowadzono poza szkołami
> i tam także ustalano nazwy takie jak kołowiec, czyli
> dzisiejszy rower, oraz kołownik, czyli dzisiejszy rowerzysta,
> albo czasem kolarz. W toku prac nad normą ta nazwa (kołowiec)
> znikła. Zanikły też inne nazwy, takie jak bicykl czy welocyped.

To tak bardzo źle, gdy jedną rzecz można nazwać różnymi słowami?
Czy to, że na nazwanie wzmiankowanego pojazdu w *powszechnym* użyciu
mamy jedno jedyne słowo "rower", to wynik "poważnych prac finalizujących
normę", czy po porostu dzieło przypadku? Prac dotyczących ludzi jeżdżacych
na onym pojeździe najwyraźniej dokończyć się nie udało -- wciąż mamy dwa
określenia: "kolarz" i "rowerzysta".

W Wikipedii stoi, że po słowacku mówi się na toto "bicykel". Ale ja
tam słyszłem nazwę "koleso". Konkretnie na Spiszu to było. Słabo tam
widać normalizacja postępuje.

Zauważyć warto, że proces komisyjnych zmian języka jest odwracalny
(syzyfowy kamulec też turlał się w obie strony). U nas niecałe sto lat
temu scalano język, czasem trochę na siłę. Dzisiaj w serbsko-chorwackim
obszarze językowym czyni się prace w kierunku odwrotnym. Przy czym mam
wrażenie, że tam słowa traktuje się jak materialne przedmioty, dzieli
się je jak przy rozwodzie -- ty bierzesz fortepian, a ja szafę i komodę.
Jeśli ktoś wcześniej zadekretował słowo jako serbskie, nie może być ono
już chorwackie, trzeba brać co zostało, czyli synonim. I vice versa.
Spotkałem się nawet z opinią (chyba na jednej z post-serbsko-chorwackich
grup Usenetu, odpowieniku pl.hum.polszczyzna), że najbezpieczniej jest
w ogóle unikać synonimów. Bo można przez przypadek użyć wrażego słowa.

Rzeczywistość jest o wiele bardziej barwna. Usłyszałem kilka dni temu
słowo mające coś z włoskiego "pittore", a brzmiące podobnie do naszego
"pacykarz". Rozmówczyni (starsza pani, dobrze wykształcona) od razu
wyjaśniła, że "tak w Dalmacji mówimy na malarzy, bo w Slawonii jest
'slikar', a w Zagrzebiu, czy gdzieś, bodaj jeszcze inaczej".

> Drugi przykład to pisownia niektórych nazw. Wcześniej był
> żóraw, potem żuraw. Była Marja, jest Maria. I tak dalej.

No to dodajmy jeszcze Koprzywnicę -- nazwaną tak wyraźnie na czeską
modłę. Dawniej to miasto było nazywane po naszemu, czyli Pokrzywnica.
A do czeskich rubieży przecież stamtąd daleko.

>> Więc jak decydowano, które germanizmy są w porządku, a które są złe?
> To jest pytanie z grupy "dobrych pytań".

Gdyby szukać "dobrych odpowiedzi", to najprostsza, która się nasuwa,
to taka, że za dobre uznaje się te pierwotne, które przywędrowały
wraz z desygnatem, a za złe uważa się wtórne naleciałości powstałe
pod wpływem narzuconego języka zaborcy. I tak oto "waserwaga" jest
całkiem fajnym słowem, pokazuje skąd się u nas to pożyteczne narzędzie
wzięło. Choć "poziomnica" też jest niczego sobie (ale słowo "poziomica"
użyte w tym znaczeniu odbieram jako gwałt na języku).

> To przeświadczenie stało się tematem wystąpienie tego naszego
> rodaka w Japonii, w konkursie krasomówstwa po japońsku. Skrytykował
> on Japończyków, że się nie przeciwstawiają zaśmiecaniu swojego
> języka. Że to naganne, bo inni, na przykład Polacy, doświadczyli
> tego, że przy pomocy nacisków, na przykład zakazu używania swojego
> języka, można wpłynąć na świadomość narodową i zmienić tradycję.
> Tak im to tłumaczył.

Oni tam w tej Japonii mieli drugą skrajność. Nie zaborców i najeźdźców
z zewnątrz, tylko wieloletnią izolację i zerwanie kontaktów z resztą
świata. Całkowicie na własne życzenie (no, powiedzmy, że to cysorz tak
sobie wymyślił). Jak tylko się otworzyli, to nie mieli naturalnych
odruchów obronnych, brali wszystko jak leci bez krytycznej oceny.

Jarek

-- 
Život je minové pole,
kde roste kopřiva vedle růže,
to, co tě učili v základní škole,
to ti tady nepomůže