🚀 go-pugleaf

Zalaczam polimike z artykulem, ktory ykazal sie w majowej NF. Polemike
wyslalam tez do redakcji, ale kto wie, czy racza opublikowac. Zaznaczam,
ze to, co ponizej, przeznaczone jest raczej dla osob siedzacych troche w
teorii SF. O moich odczuciach w trakcie czytania srtykulu p. Dabrowskiej
i pisania polemiki zamilcze.

Joanna

Fantastyka a realizm magiczny, czyli smutne skutki nieczytania ksi¹¿ek

W artykule Joanny D¹browskiej „Fantastyka a realizm magiczny” (NF 1998
nr 5) ze sporym zdumieniem przeczyta³am nastêpuj¹ce stwierdzenie: „Jeden
ze znanych filologów, Andrzej Zgorzelski, w ksi¹¿ce „Fantastyka. Utopia.
Science fiction” (pisowniê tytu³u ksi¹¿ki cytujê w poprawnej wersji)
stworzy³ definicjê wyjaœniaj¹c¹ jego zdaniem istotê fantastyki. Terminem
tym okreœla opozycjê rzeczywistoœci „empirycznej”, przedstawionej w
sposób ustalony konwencj¹ (np. w formie powieœci realistycznej, dialogu
platoñskiego itd.) i prze³amuj¹cych j¹ elementów nowych. Odczucie
„fantastycznoœci” to zdziwienie i zaskoczenie czytelnika po zburzeniu
porz¹dku, do którego by³ przyzwyczajony”. Koniec cytatu.
Niby wszystko trzyma siê kupy z wyj¹tkiem jednego - autorka przytaczaj¹c
definicjê A. Zgorzelskiego najwyraŸniej nigdy nie mia³a w rêku ksi¹¿ki,
z której definicja owa ponoæ pochodzi, a jeœli nawet, nie posunê³a siê
dalej ni¿ do przeczytania jej tytu³u. Z tego te¿ wynika nastêpne, bardzo
niefortunne, a przede wszystkim wypaczaj¹ce rozwa¿ania Zgorzelskiego
zdanie z artyku³u p. D¹browskiej: „Oczywiœcie nietrudno zauwa¿yæ, jak
wiele w tak rozumianej definicji zale¿y od czytelnika.” Wiarygodnoœæ
œwiata przedstawionego wykreowanego przez pisarza mia³aby wiêc zgodnie z
tak¹ definicj¹ zale¿eæ od wiedzy, doœwiadczeñ czytelniczych tudzie¿
dobrego (lub z³ego humoru) czytelnika. Zbyt wysoko ceniê sobie
opracowanie Andrzeja Zgorzelskiego, by czytaj¹c takie bzdurne
rozwa¿ania, wynikaj¹ce z lenistwa i niechêci siêgniêcia po ksi¹¿kê,
któr¹ siê cytuje, nie zaprotestowaæ. Zgorzelski wyraŸnie pisze:
„Pojawienie siê fantastyki w utworze - to prze³amanie ustalonych
wczeœniej w tekœcie praw œwiata przedstawionego.” Œwiata
przedstawionego, a nie empirycznego, czyli tego, w którym ¿yj¹ autor i
czytelnik . ¯eby by³o œmieszniej, dla osób, które maj¹ trudnoœci ze
zrozumieniem, co oznacza termin „œwiat przedstawiony”, Zgorzelski podaje
kilka przyk³adów, na czym owo „prze³amanie praw” polega - na tym
mianowicie, ¿e to nie czytelnik, lecz bohater lub narrator utworu jest
zaskoczony wydarzeniami, które naruszaj¹ jego porz¹dek œwiata. Element
tak pojêtej fantastycznoœci wystêpowa³ we wczesnej fantastyce naukowej
(np. u Wellsa), ale i w nowszej odnaleŸæ go mo¿na choæby w znanym
opowiadaniu Asimova „Nightfall” - nie jest fantastyczny œwiat planety
Kalgasz, oœwietlanej przez szeœæ s³oñc, element fantastyczny pojawia siê
w nim, gdy s³oñca te gasn¹ i pojawia siê nieznana - i przera¿aj¹ca dla
mieszkañców planety - ciemnoœæ. 
S¹dzê, i¿ niewielu mi³oœników SF przebrnie przez opracowanie Andrzeja
Zgorzelskiego, które przeznaczone jest dla doœæ obeznanych w
terminologii literaturoznawczej filologów, tym bardziej wiêc mnie boli,
¿e osoba, która postanowi³a poœwiêciæ siê krytyce tego gatunku, myli
podstawowe pojêcia i definicje.

Joanna Czapliñska