🚀 go-pugleaf

Ogromne straty poniosła prawosławna Cerkiew na Podlasiu i Chełmszczyźnie 
po powstaniu II Rzeczypospolitej. W 1918 roku rozpoczęto rewindykację, 
czyli odzyskiwanie majątku. Kościół katolicki przejmował prawosławne 
cerkwie i cerkiewne majątki jako dobra pounickie. W wyniku tej akcji z 
389 prawosławnych cerkwi, które w 1914 roku znajdowały się na Podlasiu i 
Chełmszczyźnie, 149 cerkwi zamieniono na rzymskokatolickie kościoły, 111 
zamknięto, a 79 uległo spaleniu lub zniszczeniu podczas działań 
wojennych lub później, chociaż 98 świątyń nigdy nie należało do Cerkwi 
grekokatolickiej. W rewindykacji prawosławnych cerkwi i zamienianiu ich 
na kościoły polskiemu klerowi pomagało wojsko.

    Jak odbywała się rewindykacja prawosławnego klasztoru w Leśnej 
Podlaskiej w bialskim powiecie, opisuje w czasopiśmie „Zwierciadło 
Polskie” M. Dąbrowski: W Leśnej publicznie spalono prawosławny krzyż, 
który postawiono w 1912 roku na przyklasztornym cmentarzu jako pamiątkę 
wyodrębnienia Chełmszczyzny w gubernię. W obecności licznie zebranej 
wiejskiej ludności kapelan 1-go pułku piechoty „Legionów” ksiądz 
Cierpichał uroczyście wyświęcił cerkiew na kościół.
    Po rewindykacji w rękach prawosławnych na Podlasiu i Chełmszczyźnie 
pozostało tylko 50 cerkwi. Wiele miejscowości, w których było tysiąc, a 
nawet więcej prawosławnych, zostało bez własnych świątyń. Te sprzyjające 
latynizacji ruskiej ludności warunki stworzył polski rząd. Jednak 
większość spośród tej ludności uciekała przed latynizacją i polonizacją. 
Kiedy zawiodły nadzieje na szybką latynizację ruskiej ludności, 
postanowiono wprowadzić tzw. „rządową unię”, w wyniku której miał 
powstać Rzymskokatolicki Kościół Wschodniego Obrządku. Inicjatorami i 
organizatorami tego Kościoła byli Achilles Ratti, nuncjusz watykański w 
Warszawie, późniejszy papież Pius XI, generał jezuickiego zakonu w 
Rzymie Włodzimierz Ledóchowski i podlaski katolicki biskup w Siedlcach 
Henryk Przeździecki. W 1933 roku nawrócono na nową wiarę około 20 tys. 
prawosławnych, w samej podlaskiej rzymskokatolickiej diecezji 3100.
    Ta tak zwana „rządowa unia” była kolejną próbą „nawrócenia 
niezłączonego Wschodu na łono rzymskokatolickiego Kościoła”. Spośród 
tamtych parafii dziś została tylko jedna we wsi Kostomłoty w bialskim 
powiecie. Dziś bardzo mało zostało w niej ze wschodniego obrządku.
    Najtragiczniejszym wydarzeniem dla prawosławnej Cerkwi na 
Chełmężczyźnie i Podlasiu było burzenie jej świątyń i niszczenie 
przedmiotów kultu religijnego w czerwcu i lipcu 1938 roku. Zburzono 
wtedy 109 cerkwi i siedem kaplic, trzy cerkwie spalono, w sumie 
zniszczono 112 cerkwi. Od 1920 roku po 1939 rok ludność ruska 
Chełmszczyzny i Podlasia straciła 340 spośród istniejących w 1914 roku 
389 cerkwi.
    Podczas niemieckiej okupacji Polski prawosławna Cerkiew na 
Chełmszczyźnie i Podlasiu nie zaznała wielkich szkód od hitlerowskich 
najeźdźców. Chełmski sobór na tzw. „Górce” powrócił wtedy do 
prawosławnych. 20 października 1940 roku odbyła się w nim chirotonia 
Iłariona (Ohijenki) na biskupa prawosławnej chełmsko-podlaskiej 
diecezji. Przeprowadzono wtedy na Chełmszczyźnie i południowym Podlasiu 
akcję tzw. ukrainizacji prawosławnej Cerkwi.
    Podczas niemieckiej okupacji Cerkiew grekokatolicka prowadziła na 
Chełmszczyźnie i Podlasiu misję wśród rzymskich katolików, byłych 
unitów, aby stworzyć tu parafie grekokatolickie. Akcja na Chełmszczyźnie 
znalazła wielu zwolenników. Doktor Zygmunt Kluczkowski ze Szczebrzeszyna 
w swoich pamiętnikach zapisał: Pod wpływem zagrożenia dla polskiej 
ludności, a złagodzenia kursu odnośnie Ukraińców, na Zamojszczyźnie 
wynikło „bardzo masowe zjawisko przechodzenia na grekokatolickie 
wyznanie” („Dzieje Lubelszczyzny”, s. 863). Były także prowadzone próby 
reaktywowania Cerkwi grekokatolickiej na południowym Podlasiu, ale nie 
przyniosły one żadnych rezultatów. Dzięki tym wysiłkom w Białej 
Podlaskiej w rzymskokatolickiej katedrze (wpierw prawosławnej, a później 
unickiej) spoczywały prochy św. Józefata Kuncewicza. W Białej Podlaskiej 
i na całym Podlasiu zabrakło jednak chętnych do powrotu do 
grekokatolicyzmu i opiekowania się grobem św. Józefata. Ci wszyscy byli 
unici nawet nie chcieli słuchać o grekokatolicyzmie, bo czuli się 
wiernymi Kościoła rzymskokatolickiego i prawdziwymi Polakami.
    Po deportacji części ukraińskiej ludności na radziecką Ukrainę w 
latach 1945-1946 i wysiedleniu pozostałej jej części w 1947 roku do 
województwa olsztyńskiego, prawosławne cerkwie na Południowym Podlasiu 
opustoszały. Niektóre zamieniono na magazyny nawozów sztucznych, a wiele 
na kościoły, np. w Jabłecznej czy Suchawie. Po powrocie części ludności 
ukraińskiej z zachodu w latach 1956-1958 powoli zaczęła odradzać się 
Cerkiew prawosławna na południowym Podlasiu. Teraz działają tu 22 
prawosławne parafie. Ostatnio powstały parafie w Puławach, Kostomłotach, 
Biłgoraju i ukraińska parafia św. Piotra (Mohyły) w Lublinie.