🚀 go-pugleaf

Trzeba pamiętać, że zarówno w judaizmie klasycznym, jak i we współczesnej
ortodoksji ostatecznym autorytetem, jeśli chodzi o praktyki religijne (tzn.
określającym ich podstawę prawną), jest Talmud, albo dokładniej, tak zwany
Talmud Babiloński; wszystkie inne dzieła literatury talmudycznej (włącznie z
tzw. Talmudem Jerozolimskim czy Palestyńskim) pełnią jedynie rolę
uzupełniającą.
Nie jesteśmy w stanie zająć się tu Talmudem i literaturą talmudyczną
szczegółowo, ograniczymy się więc do kilku podstawowych tez niezbędnych dla
dalszej dyskusji. Zasadniczo, Talmud składa się z dwóch części. Pierwszą,
zwaną Miszną, stanowi uporządkowany zbiór prawa, podzielony na sześć
działów, z których każdy dzieli się z kolei na spisane po hebrajsku
traktaty. Zredagowany został w Palestynie ok. 200 roku po Chrystusie, w
oparciu o bogaty (głównie ustny) materiał źródłowy, zebrany w ciągu dwustu
poprzedzających lat. Część druga, o wiele ważniejsza, zwana Gemarą, składa
się z licznych komentarzy i objaśnień do Miszny. Istnieją dwa tworzone
prawie równolegle zbiory Ge mary, jeden powstały w Mezopotamii (Babilonia) w
latach 200- 50 n.e., drugi zaś w Palestynie pomiędzy rokiem 200 i nie
później niż przed rokiem 500. Talmud Babiloński (na który składają się
Miszna i Gemara mezopotamska) jest znacznie od Palestyńskiego obszerniejszy,
stąd uważany jest za rozstrzygający i autorytatywny. Talmud Jerozolimski
(albo Palestyński) posiada jako wykładnia prawa znacznie niższy status;
plasuje się go na równi z kompilacjami zwanymi potocznie "literaturą
talmudyczną", składającymi się z tekstów, które decyzją redaktorów Talmudu
nie znalazły się w żadnym z dwóch głównych wydań.
W przeciwieństwie do Miszny, reszta Talmudu, jak również literatura
talmudyczna spisane są po części w języku hebrajskim i po części w
aramejskim, który w Talmudzie Babilońskim jest językiem dominującym. Nie
ogranicza się to tylko do kwestii prawnych.
Otóż nagle, bez żadnego konkretnego powodu, rozważania prawne mogą zostać
przerwane przez Hagadę ("opowieść"). Jest to rodzaj narracji składającej się
z przypowieści, legend i anegdot z życia rabinów lub zwykłych ludzi, o
postaciach biblijnych, aniołach, demonach, czarownicach i o innych "cudach"
Te fragmenty narracyjne, jakkolwiek mające ogromny wpływ na judaizm,
traktowane były zawsze (nawet przez sam Talmud) jako drugorzędne. Dla
judaizmu klasycznego znacznie ważniejsze były wersety Talmudu dyskutujące
kwestie prawne, szczególnie zaś rozważania dotyczące tzw. spraw
problematycznych. Talmud definiuje różne kategorie Żydów (w porządku od
najniższej do najwyższej). Hierarchia ta wygląda następująco: na samym dole
znajdują się kompletni ignoranci, następnie ci, którzy znają tylko Biblię,
później ci, którzy znają Misznę i Hagadę, najwyższą klasę zaś stanowią ci,
którzy nie tylko studiowali Gemarę, lecz potrafią także dyskutować o
zawartych w niej kwestiach prawnych. Tylko ci ostatni mogą dostąpić
zaszczytu przewodzenia Żydom.
Prawny system Talmudu uważany jest za wszechstronny, sztywny i
autorytatywny. Wprawdzie można by go w nieskończoność rozwijać i ulepszać,
lecz tylko pod warunkiem nienaruszania bazy dogmatycznej. Omawia on bardzo
szczegółowo każdy aspekt żydowskiego życia, zarówno indywidualnego, jak i
zbiorowego, a także kwestie odpowiedzialności i kary za wszelkie możliwe
grzechy i złamanie obowiązujących reguł. Podstawowe reguły przedstawione są
w sposób dogmatyczny i nie mogą być podawane w wątpliwość. Można jedynie
dyskutować, i robi się to na każdym kroku, o sposobach przestrzegania reguł
oraz ich odniesieniu do praktyki. Zatrzymajmy się na moment na kilku
przykładach.
W czasie szabatu "nie wolno wykonywać żadnej pracy". Przy czym na pojęcie
"praca" składa się - ni mniej, ni więcej - 39 różnych rodzajów zajęć.
Kryterium, według którego jakaś czynność znalazła się (bądź nie) na liście,
nie ma nic wspólnego z wysiłkiem wkładanym w jej wykonanie; kryterium to
jest stricte dogmatyczne. Jedną z takich zabronionych czynności jest
pisanie. Rodzą się więc pytania: Od ilu znaków zaczyna się grzech "pisania
podczas szabatu"? (Odpowiedź: Od dwóch!) Czy ciężar grzechu zależy od tego,
którą ręką piszemy? (Odpowiedź: Nie). Aby jednak zakaz pisania nie został
naruszony, a zatem żeby ktoś nie popełnił grzechu, istnieje "dodatkowy"
zakaz do tykania w czasie szabatu przyborów do pisania.
Innym podstawowym zajęciem zabronionym w czasie szabatu jest "mielenie
ziarna". Z tak sformułowanego zakazu wydedukowano, przez analogię, że
zakazane jest jakiekolwiek "mielenie" czegokolwiek. Zakaz ten jest
wzmocniony innym, mianowicie zabraniającym praktykowania w szabat medycyny
(wyjątek stanowią sytuacje, gdy zagrożone jest życie Żyda), który ma chronić
Żyda przed popełnieniem grzechu "mielenia" medykamentów. Nie trzeba
wyjaśniać, że w dzisiejszych czasach groźba taka nie istnieje (praktycznie
nie istniała ona również w czasach talmudycznych), ponieważ, w ramach
dodatkowego zabezpieczenia, Talmud wyraźnie zabrania zażywania w czasie
szabatu lekarstw w stanie ciekłym oraz wszelkich płynów pokrzepiających.
Coś, co zostało raz ustalone, pozostaje takim na zawsze, nawet jeśli zakrawa
to na absurd. Tertulian, jeden z pierwszych ojców Kościoła, napisał był:
"Wierzę w to, ponieważ jest to absurdalne". Zdanie to służyć może za motto
większości reguł talmudycznych, z tym, że zamiast słowa "wierzę" należy
wstawić: "praktykuję".
Następny przykład jeszcze lepiej ilustruje osiągnięty przez ten system
poziom absurdu. Jedną z podstawowych prac zabronionych w szabat są żniwa.
Przez analogię zakaz ten został rozciągnięty również na "łamanie gałęzi
drzew". Prostą tego konsekwencją jest zakaz jazdy wierzchem na koniu (lub na
ja kimkolwiek innym zwierzęciu), bo potencjalny jeździec narażony jest na
pokusę "złamania gałęzi", żeby poganiać nią rumaka. Na nic zdają się
tłumaczenia, że przecież produkuje się dzisiaj gotowe baty czy szpicruty
albo że można jechać wierzchem w okolicach całkowicie pozbawionych drzew.
Coś, co raz zostało zakazane, pozostaje zakazane na zawsze. Jedno, co wolno,
to zakaz rozszerzyć bądź uczynić jeszcze bardziej rygorystycznym. W czasach
współczesnych zabroniono jazdy motocyklem podczas szabatu przez analogię do
jazdy konnej.
Ostatni z przykładów ilustruje, w jaki sposób można tych samych metod używać
do analizy przypadków czysto teoretycznych, niemających żadnego praktycznego
zastosowania. W okresie istnienia Świątyni, Arcykapłan mógł poślubić
wyłącznie dziewicę. Mimo że niemal w całym okresie talmudycznym ani
Świątynia, ani Arcykapłan już nie istnieli, Talmud wdaje się w długie,
zawiłe (i cokolwiek dziwaczne) rozważania nad precyzyjną definicją tego,
"dziewica może zostać żoną Arcykapłana". Czy kobieta, która straciła błonę
dziewiczą w wypadku, nadal jest dziewicą? Czy znaczenie ma fakt, że wypadek
nastąpił przed osiągnięciem przez nią wieku trzech lat czy później? Co
spowodowało pęknięcie błony? Metal czy drewno? Czy stało się to podczas
wspinaczki na drzewo? A jeśli tak, to czy kobieta schodziła z drzewa, czy
nań wchodziła? Czy stało się to w sposób naturalny czy nienaturalny? Wałkuje
się szczegółowo te i całą masę innych kwestii. Każdy żydowski uczony musiał
dokonywać setki podobnych analiz, zaś miarą ich uczoności była umiejętność
zagłębiania się w takie problemy, ponieważ - jak wykazano powyżej - zawsze
można wniknąć w problem jeszcze głębiej. Mimo iż Talmud został ostatecznie
zredagowany, proces rozwijania go wciąż trwa.
Między okresem talmudycznym (zakończonym mniej więcej około roku 500) a
okresem judaizmu klasycznego (który datuje się gdzieś od roku 800) istnieją
dwie zasadnicze różnice. Talmud zakreśla obszar geograficzny, do którego się
ogranicza, natomiast przedstawiona w nim żydowska wspólnota to społeczeństwo
"w pełni rozwinięte", którego podstawą jest rolnictwo. (Chodzi więc o obszar
Mezopotamii i Palestyny.) Mimo iż w czasach, o których mowa, Żydzi żyli
także na terytorium cesarstwa rzymskiego oraz na terenach cesarstwa
sasanidzkiego (Persja) z Talmudu wynika całkiem jasno, że powstawał on -
przez prawie pół tysiąca lat - na stosunkowo niewielkim obszarze. Żaden
uczony spoza Mezopotamii i Palestyny nie brał udziału w opracowywaniu
tekstu, a tekst z kolei nie odzwierciedla stosunków społecznych, jakie
istniały poza tymi dwoma obszarami.
Bardzo mało wiemy na temat warunków społecznych i religijnych panujących w
okresie trzystu lat, pomiędzy rokiem 500 a 800. Jednakże po roku 800, gdy
pojawia się więcej szczegółowych informacji historycznych, widać, że dwie
wspomniane wyżej cechy uległy "odwróceniu". Talmud Babiloński (a w mniejszym
stopniu także literaturę talmudyczną) uznano za autorytatywny, dzięki czemu
był przedmiotem badań we wszystkich wspólnotach żydowskich. We wspomnianym
okresie społeczeństwo żydowskie przeszło głęboką przemianę, jednakże nie
objęła ona warstw chłopskich.
Społeczne implikacje tej przemiany omówione będą w rozdziale IV. Tutaj
zastanowimy się jedynie nad tym, w jaki sposób Talmud zaadaptowany został do
nowych - geograficznie znacznie szerszych, społecznie zaś zawężonych i
radykalnie odmiennych warunków judaizmu klasycznego. Zajmiemy się zatem
jedną z najważniejszych moim zdaniem metod adaptacji, a mianowicie metodą
"pozwoleń", które dla uproszczenia będę nazywał "dyspensami".

Izrael Szahak "Żydowskie dzieje i religia" Fijor Publishing Warszawa-Chicago
1997
Dystrybucja w Polsce Fundacja Antyk www.antyk.org.pl
Dystrybucja internetowa jfrr32a@prodigy.com